VCKG Trung tâm Karst và Di sản địa chất
Văn hóa Óc Eo trong hệ thông sơn văn-thủy địa vùng Đồng Bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL)
Nguyễn Xuân Nam,1* Vũ Văn Vĩnh2 , Trần Tân Văn1, Nguyễn Thị Trường Giang3,4
1 Trung tâm Karst và Di sản Địa chất, Viện Khoa học Địa chất & KS 2 Hội địa chất TP. HCM 3 Khoa Địa chất, Trường Đại học Khoa học tự nhiên, TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam 4 Đại học Quốc gia TP. Hồ Chí Minh, Việt Nam *0989345508, nam_nguyen_xuan@hotmail.com
TÓM TẮT:
Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một châu thổ trẻ và năng động, được hình thành và phát triển liên tục dưới tác động phức tạp của sông Mê Kông và Biển Đông. Trong bối cảnh địa lý đặc biệt này, văn hóa Óc Eo, với trung tâm Óc Eo – Ba Thê (An Giang), đã phát triển từ thế kỷ I đến thế kỷ VII sau công nguyên. Óc Eo – Ba Thê không chỉ là đô thị cổ sầm uất,,trung tâm thương mại và trung chuyển Quốc tế quan trọng, mà còn là một trung tâm tín ngưỡng và kiến trúc tôn giáo quy mô lớn.
Nghiên cứu này tập trung đánh giá đặc điểm “sơn văn” và đặc điểm “thủy địa” trong bối cảnh đồng bằng châu thổ chịu ảnh hưởng bởi các đợt biển tiến, biển thoái, làm rõ mối quan hệ tương tác giữa văn hóa Óc Eo và hệ thống “sơn văn – thủy địa”. Nghiên cứu ban đầu cho thấy, chính các yếu tố tự nhiên này đã định hình sự hình thành, phát triển vượt bậc của văn hóa Óc Eo, đồng thời cũng là nguyên nhân quan trọng dẫn đến sự suy tàn của nó. Sự thịnh vượng của Óc Eo gắn liền với vị trí chiến lược trên các trục thương mại, và khả năng khai thác hiệu quả tài nguyên thiên nhiên. Ngược lại, sự suy tàn của nền văn minh này lại có liên quan mật thiết đến những thay đổi môi trường như sự dịch chuyển, bồi lấp của hệ thống sông rạch, biến động khí hậu và dao động mực nước biển. Việc nghiên cứu nền văn hóa Óc Eo – Ba Thê không chỉ mang ý nghĩa khám phá một chương lịch sử cổ đại mà còn cung cấp những bài học quý giá về sự tương tác giữa con người và môi trường trong một vùng châu thổ năng động, mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong bối cảnh ĐBSCL hiện đại đang đối mặt với những thách thức môi trường tương tự.
Từ khóa: Óc Eo; Ba Thê; văn hóa Óc Eo; Đồng bằng sông Cửu Long; Sơn văn-thủy địa.
- GIỚI THIỆU
Kỷ Holocen, giai đoạn bắt đầu khoảng 10.000 – 12.000 năm trước và kéo dài đến hiện tại, chứng kiến sự xuất hiện và phát triển rực rỡ của nhiều nền văn minh lớn trên thế giới, nhưng đồng thời cũng ghi nhận những tác động ngày càng rõ rệt của con người lên môi trường tự nhiên. Ngược lại, các biến đổi của tự nhiên, đặc biệt là khí hậu và địa chất, cũng có ảnh hưởng mạnh mẽ đến sự hưng thịnh hay suy tàn của các nền văn minh này. Tại ĐBSCL, nền văn hóa Óc Eo đã hình thành và phát triển qua các giai đoạn sơ khai, cực thịnh và suy yếu, với các nguyên nhân suy tàn vẫn còn là chủ đề thảo luận rộng rãi.
Nghiên cứu này tiếp cận quần thể di tích Óc Eo dưới góc độ tương tác giữa con người và tự nhiên, tập trung làm rõ vai trò của hệ thống “sơn văn – thủy địa” trong việc định hình sự phát triển và suy tàn của văn hóa Óc Eo. Việc phân tích mối quan hệ phức tạp giữa chúng không chỉ cung cấp cái nhìn sâu sắc về lịch sử Óc Eo mà còn mang đến những bài học quý báu cho ĐBSCL hiện đại, vốn đang đối mặt với những thách thức môi trường tương tự như biến đổi khí hậu, nước biển dâng và thay đổi dòng chảy sông ngòi. Trọng tâm nghiên cứu là quần thể di tích Óc Eo – Ba Thê, một trung tâm then chốt của văn hóa Óc Eo ở ĐBSCL.
Hình 1. Sơ đồ tổng quan thể hiện vùng nghiên cứu (ô chữ nhật màu đen) trên nền độ cao địa hình vùng đồng bằng sông Cửu Long (Nguồn: Mô hình SRTM DEM)
“Để đọc toàn văn bài báo liên hệ Trung tâm Karst và Di sản Địa chất theo địa chỉ email trungtamkarst@gmail.com”
Một số hình ảnh trong buổi hội thảo quốc tế tại Rạch Giá năm 2025
OC EO CULTURE IN THE “SON VAN-THUY DIA” SYSTEM OF THE MEKONG DELTA
Nguyen Xuan Nam,1* Vu Van Vinh2, Tran Tan Van1, Nguyen Thi Truong Giang 3,4
1 Center for Karst and Geological Heritage, Institute of Geosciences & Geophysics 2 Ho Chi Minh City Geological Society 3 Faculty of Geology, University of Natural Sciences, Ho Chi Minh City, Vietnam 4 Ho Chi Minh City National University, Vietnam *0989345508, nam_nguyen_xuan@hotmail.com Namnx68@gmail.com
SUMMARY
The Mekong Delta (MD) is a young and dynamic delta, continuously formed and developed under the complex impact of the Mekong River and the East Sea. In this special geographical context, the Oc Eo civilization, with the center of Oc Eo – Ba The (An Giang), flourished from the 1st to the 7th century AD, representing the ancient Kingdom of Phu Nam. Oc Eo – Ba The was not only a bustling ancient urban area but also an important international trade and transit center, connecting major Asian and European civilizations. The Ba The mountain complex was also a large-scale religious center and architectural center.
This study focuses on assessing the characteristics of “mountain” and “land-water” in the context of the delta plain affected by sea level rise and fall, clarifying the interactive relationship between the Oc Eo civilization and the landform. Initial research shows that these natural factors shaped the formation and outstanding development of the Oc Eo civilization, and were also important causes leading to its decline. The prosperity of Oc Eo was closely linked to its strategic position on trade routes and the ability to effectively exploit natural resources. In contrast, the decline of this civilization was closely related to environmental changes such as the displacement and sedimentation of the river system, climate change and sea level fluctuations. The study of Oc Eo – Ba The not only has the meaning of discovering a chapter of ancient history but also provides valuable lessons about the interaction between humans and the environment in a dynamic delta, which is especially important in the context of the modern Mekong Delta facing similar environmental challenges.
Keywords: Oc Eo; Ba The; Mekong Delta; Mountain culture-hydrology; Oc Eo culture.